Bir arkadaşımız zorlandığında ona yeni uğraşlar önermek kolay. Sekiz çalışmalık bir araştırma, mevcut yükleri veya zararlı alışkanlıkları azaltma fikrini daha seyrek düşündüğümüzü gösteriyor.
Daha çok hareket et, yeni bir hobi edin, meditasyon dene… Yardım etmek isterken listeyi uzatabiliyoruz. Peki kişinin hayatından neyin azaltılabileceğini de aynı ölçüde düşünüyor muyuz?
Haberin ayrıntıları
Tom J. Barry ve Nadia Adelina, 20 Ağustos 2025’te Communications Psychology’de yayımlanan araştırmada insanların ruh sağlığı sorunları için nasıl tavsiye verdiğini inceledi. Sekiz çalışmada, varsayımsal kişilere verilen yanıtlar, Reddit’teki öneriler ve bir yapay zekâ modelinin yanıtları değerlendirildi.
Araştırmacılar iki yaklaşımı ayırdı: yeni bir etkinliğe başlamak veya daha fazlasını yapmak; mevcut bir davranışı azaltmak ya da bırakmak. Genel olarak ilk yaklaşım daha sık önerildi. İnsanlar ekleme içeren önerileri daha etkili ve uygulanabilir bulma eğilimindeydi. Test edilen GPT-4o modeli de ekleme yönünde yanıtlar verdi.
Ancak sonuç her durumda aynı değildi. Bir çalışmada yakın arkadaşlarına öneri veren kişilerde ekleme ve azaltma önerilerinin sayısı arasında istatistiksel olarak anlamlı fark görülmedi. Bu, farkın kesinlikle olmadığı anlamına gelmez; tavsiyenin kime verildiğinin de önemli olabileceğini gösterir.
Ne bulundu?
Ruh sağlığı tavsiyelerinde yeni şeyler yapma önerileri genel olarak daha yaygındı. Azaltma seçenekleri tamamen yok değildi, fakat daha kolay gözden kaçabiliyordu.
Ne anlama geliyor?
Birine yardımcı olurken yalnız “Başka ne yapabilirsin?” değil, “Seni zorlayan hangi yük veya alışkanlık azaltılabilir?” sorusu da düşünülebilir. Bu, çalışmadan çıkarılabilecek bir iletişim önerisidir; bir tedavi reçetesi değildir.
Sınırlamalar
Araştırma, hangi tavsiyenin ruh sağlığını daha fazla iyileştirdiğini sınayan bir tedavi deneyi değildi. Azaltmanın depresyon veya kaygıda daha etkili olduğu gösterilmedi. Tavsiyelerin kişileri gerçekten daha fazla bunaltıp bunaltmadığı da gelecekte araştırılmalı. Tek bir yapay zekâ modelinin yanıtları tüm sistemlere genellenemez.
Sağlık notu
Bu bulgular ilaç veya psikoterapiyi bırakma gerekçesi değildir. Tedavilerde değişiklik ilgili sağlık uzmanıyla görüşülmelidir.
Editörün Notu
Bir kitapta okuduğum bir düşünce aklımda kalmıştı: Bazen canınız bir şey yapmak istemiyorsa, belki de o anda kendinizi bir şey yapmaya zorlamamanız gerekiyordur. Sürekli bir hedefin peşinden koşmak, her boşluğu bir işle doldurmak zorunda değiliz. Dinlenirken bile kendimizden bir sonuç beklediğimiz oluyor.
Bu araştırma bana o düşünceyi hatırlattı. Birine iyi gelmek isterken hemen yeni uğraşlar önermek yerine, biraz durmasına ve nefes almasına da yer açabiliriz. Elbette uzun süren, günlük hayatı etkileyen isteksizliği yalnızca dinlenme ihtiyacı diye geçiştirmemek gerekir. Ama bazen kendimize verebileceğimiz izin, o an hiçbir şeye yetişmek zorunda olmamaktır.
Prof. Dr. Gürkan Özkoç
Kaynaklar
Barry TJ, Adelina N. People overlook subtractive solutions to mental health problems. Communications Psychology. 2025;3:128. DOI: 10.1038/s44271-025-00312-8. Açık özgün makale.
Bu haberi takip edin
Editöre geri bildirim
Yalnız editör görür; herkese açık yorum değildir. Kişisel sağlık bilgisi yazmayın.
Geri bildirim için giriş yap